Czym są bodźce ekonomiczne?

Bodźce ekonomiczne to korzyści finansowe przyznane przedsiębiorstwom lub organizacjom, które poprawiają zapewniane przez nie warunki pracy. Obejmują one:

• dotacje, granty i finansowanie z budżetu państwa;
• ulgi oparte na systemach lub strukturach podatkowych;
• zróżnicowanie składek ubezpieczeniowych.

:: Przykłady bodźców ekonomicznych

Firmy, które poprawią warunki pracy otrzymają wypłaty finansowe lub uzyskają korzystne warunki finansowania (kredyty bankowe). Na przykład rząd może sponsorować przedsiębiorstwa inwestujące w bezpieczne maszyny lub bezpieczniejszą organizację pracy.

Struktura podatków powinna być tak dostosowana, aby wpływały one na zachowania przedsiębiorstw. Na przykład można zaproponować obniżenie podatku dla wszystkich pracodawców, którzy inwestują w urządzenia bezpieczniejsze niż jest to minimalnie wymagane przez prawo.

Wysokość składek ubezpieczeniowych płaconych przez firmę mogłaby być uzależniona od zapewnianego przez nią bezpieczeństwa i higieny pracy. Firmy o niewielkiej liczbie wypadków i zachorowań lub przestrzegające odpowiednich zasad bezpieczeństwa mogłyby płacić niższe składki.

:: Dowody naukowe popierające stosowanie bodźców ekonomicznych

Badania wskazują, że bodźce ekonomiczne pochodzące spoza firmy mogą doprowadzić do poprawy bezpieczeństwa i higieny pracy
.

Trudno jednak dokonać naukowej oceny samych bodźców, toteż potrzebne są dalsze badania w celu zdobycia niepodważalnych dowodów na korzyści płynące z ich stosowania. W sytuacjach, gdy wysokość składek ubezpieczeniowych jest ustalana w oparciu o historię roszczeń danej firmy, wyjątkowo przydatna okazała się ocena wielkości odszkodowań dotychczas jej wypłaconych.

Jednakże uzależnienie bodźców ekonomicznych od liczby wypadków również może okazać się ryzykowne, ponieważ liczba ta, zwłaszcza w przypadku małych przedsiębiorstw, może nie przedstawiać prawdziwego obrazu sytuacji z powodu fluktuacji statystycznych. W rezultacie tego rodzaju zachęty ekonomiczne mogłyby nagradzać firmy niedbające o swoich pracowników, ale mające szczęście, a karać te firmy, które ucierpiały w wyniku czysto przypadkowych zdarzeń.

Ekspertyza przeprowadzona wśród państw członkowskich na zlecenie Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy (EU-OSHA) wykazała, że za najwłaściwsze rozwiązanie państwa członkowskie uznały zróżnicowanie składek ubezpieczeniowych (71%), a następnie promowanie BHP (55%), obniżenie podatków (49%) i nagrody.

Czynniki sukcesu

Określono następujące czynniki sukcesu:

1. Systemy zachęt powinny nagradzać nie tylko osiągnięte w przeszłości wyniki w zakresie właściwego zarządzania BHP, związane np. z liczbą wypadków, ale również konkretne działania zapobiegawcze , mające zmniejszyć liczbę wypadków i zachorowań w przyszłości.
2. System zachęt powinien być otwarty dla wszystkich przedsiębiorstw, niezależnie od ich wielkości i w szczególny sposób uwzględniać potrzeby MŚP.
3. Bodźce powinny być wystarczająco silne , aby skłonić pracodawców do udziału.
4. Należy zapewnić jasny i bezpośredni związek między pożądanym działaniem zapobiegawczym a nagrodą.
5. System zachęt powinien posiadać przejrzyste kryteria przyznawania nagród , a jego stosowanie powinno być możliwie łatwe, aby ograniczyć związane z nim obciążenia administracyjne zarówno dla uczestniczących w nim przedsiębiorstw, jak i organizacji oferujących zachęty.
6. Jeżeli zachęta miałaby być skierowana do dużej liczby przedsiębiorstw, najskuteczniejsze byłyby bodźce związane ze składkami ubezpieczeniowymi lub systemem podatkowym , o jasno określonych kryteriach (system zamknięty).
7. Jeżeli celem jest promowanie rozwiązań innowacyjnych w poszczególnych dziedzinach, najskuteczniejsze byłyby systemy dotacji (system otwarty).

Studia przypadku

Studia przypadku przeprowadzone w ramach badania (zob. sprawozdanie) pokazują, że bodźce ekonomiczne mające na celu promowanie BHP mogą działać na różne sposoby. Na przykład:

• System zachęt wprowadzony w niemieckim sektorze rzeźnictwa w 2002 r. doprowadził do zmniejszenia o 28% liczby wypadków podlegających zgłoszeniu na przestrzeni następnych 6 lat w porównaniu z 16% zmniejszeniem liczby wypadków w całym sektorze. Oznacza to, że łącznie w przedsiębiorstwach objętych systemem zachęt liczba wypadków zmniejszyła się o ok. 1000.

• System zachęt w fińskim sektorze rolnictwa zmniejszył liczbę wypadków o 10,2% , zapobiegając tym samym ponad 5000 wypadków.
• Niemieckie towarzystwo ubezpieczeń zdrowotnych wprowadziło system bodźców ekonomicznych, który zachęcił grupę jego klientów do wprowadzenia nowoczesnego systemu zarządzania zdrowiem. W rezultacie doprowadziło to do obniżenia o 7,6% kwot wypłacanych w razie choroby i zmniejszenia o 6,7% nieobecności w pracy .
• Aż 70% polskich przedsiębiorstw , które wprowadziły system zarządzania BHP, odnotowało zmniejszenie liczby wypadków przy jednoczesnym obniżeniu składek ubezpieczeniowych, a 50% zgłosiło niższą liczbę pracowników pracujących w warunkach niebezpiecznych.
• Włoski Urząd ds. Odszkodowań Pracowniczych dotuje kredyty bankowe przeznaczone na stymulowanie inwestycji w dziedzinie BHP realizowanych przez te MŚP, które zgłaszają o 13-25% mniej wypadków niż inne, porównywalne przedsiębiorstwa.
• Holenderski program dopłat dla inwestycji w nowe maszyny i sprzęt sprzyjające bezpieczeństwu i higienie pracy doprowadził do poprawy warunków pracy w 76% przedsiębiorstw .
• Holenderski program umów przyczynił się do ograniczenia zwolnień chorobowych w objętych nim sektorach o 28% w porównaniu z 11% w pozostałych sektorach.
  
  

Ocena oraz analiza kosztów i korzyści

Studia przypadku ujęte w sprawozdaniu zostały bardziej szczegółowo przeanalizowane, a wyniki tych prac przedstawiono w publikacji naukowej .

W niektórych przypadkach udało się opracować szczegółową analizę kosztów i korzyści danego systemu.

Przedsiębiorstwom uczestniczącym w systemie obowiązującym w niemieckim sektorze rzeźnictwa obniżano wysokość składek ubezpieczeniowych w zamian za promowanie bezpieczeństwa w pracy, np. za zakup bezpieczniejszych noży lub organizowanie szkoleń dotyczących bezpieczeństwa dla kierowców.

Działania te doprowadziły do zmniejszenia liczby wypadków podlegających zgłoszeniu o 1000 (tj. wypadków skutkujących nieobecnością w pracy dłuższą niż 3 dni) w skali roku od momentu wprowadzenia tego systemu w 2002 r.

Podczas pierwszych sześciu lat (2002-2007) koszt funkcjonowania systemu wyniósł 8,32 mln euro przy 255 000 pracowników zatrudnionych w tym sektorze. Z kolei korzyści płynące z niższej szkodowości obliczono na 40,02 mln euro . Oznacza to, że każde 1 euro zainwestowane w system zachęt przyniosło oszczędności w wysokości 4,81 euro.

W holenderski program umów zainwestowano około 303 mln euro , z czego 55% pokryły uczestniczące w systemie sektory przemysłu, a resztę – Ministerstwo Spraw Społecznych. System współfinansowania zachęcił przedsiębiorstwa do zwiększenia funduszy przeznaczonych na poprawę warunków pracy. Zysk płynący ze zmniejszenia liczby zwolnień z tytułu choroby obliczony w oparciu o wartość dodaną za przepracowany rok wyniósł 2,7 mld euro.

Jednakże nie należy przypisywać całej tej kwoty programowi umów, ponieważ na zwolnienie chorobowe może mieć wpływ szereg czynników, np. poziom motywacji lub stopa bezrobocia w danym sektorze. Zdaniem ekspertów rozsądnie jest uznać, że program umów przyczynił się do ograniczenia zwolnień chorobowych o jedną trzecią. Co oznaczałoby zysk w wysokości 900 mln euro, a tym samym zaoszczędzenie 3 euro za każde wydane 1 euro.

Ogólny zarys polityki

Większość krajów europejskich posiada tzw. „bismarckowski” system zabezpieczenia społecznego , w którym instytucje właściwe w sprawach ubezpieczeń wypadkowych są zmonopolizowane przez państwo. W innych państwach członkowskich istnieje konkurencyjny rynek oparty na modelu Beveridge'a , a w niektórych krajach funkcjonuje połączenie obu tych systemów.

Podejście oparte na ocenie wysokości dotychczas wypłaconych odszkodowań można znaleźć zarówno na rynkach konkurencyjnych, jak i zmonopolizowanych . Istnieją jednak różnice pod względem finansowania działań zapobiegawczych, takich jak szkolenia czy inwestycje w BHP.
Systemy oparte na podejściu monopolistycznym nie powinny napotkać w tym zakresie na trudności, ponieważ firmy ubezpieczeniowe mogą być pewne, że skorzystają z pozytywnego wpływu tego rodzaju inwestycji na wskaźnik szkodowości. Z kolei w przypadku systemów opartych na podejściu konkurencyjnym firma ubezpieczeniowa ponosi ryzyko nagłej zmiany ubezpieczyciela przez ubezpieczone przedsiębiorstwo, w wyniku której z inwestycji w działania zapobiegawcze skorzystają konkurenci tego ubezpieczyciela. Jednym z możliwych rozwiązań dla rynków konkurencyjnych mogłoby być wprowadzenie umów długoterminowych obowiązujących kilka lat lub stworzenie wspólnego funduszu dla działań zapobiegawczych, finansowanego w równym stopniu przez wszystkich ubezpieczycieli.

• Niemcy, Francja, Włochy i Polska stosują różnego rodzaju bodźce poprzez powszechne systemy ubezpieczeniowe. Zachęty te obejmują nie tylko zróżnicowane składki ubezpieczeniowe, ale również programy dotacji dla konkretnych inwestycji w BHP.
• W Hiszpanii bodźce związane ze składkami ubezpieczeniowymi uwzględniono w krajowej strategii BHP, a zarówno na szczeblu krajowym, jak i regionalnym istnieje szereg programów dotacji związanych z BHP.
• Wśród mniejszych państw członkowskich najbardziej aktywne w tej dziedzinie są Belgia, Finlandia i Holandia , co potwierdza, że korzystanie z bodźców ekonomicznych jest możliwe również w przypadku prywatnych systemów ubezpieczeń wypadkowych.

Więcej informacji na temat czynników mających wpływ na możliwość przenoszenia systemów zachęt między państwami znajduje się w tej publikacji naukowej .

Wpływ projektu EU-OSHA na bodźce ekonomiczne

Inspiracją dla powstania projektu była Europejska strategia na rzecz BHP na lata 2007-2012 , mająca na celu zmniejszenie liczby wypadków przy pracy o 25%. Funkcje doradcze w projekcie pełni wyspecjalizowana grupa organizacji nominowanych przez państwa członkowskie UE. Obejmuje ona szereg konkretnych projektów realizowanych przez Centrum Tematyczne EU-OSHA (konsorcjum europejskich instytutów badawczych).

Długoterminowy projekt rozpoczął się w 2008 r. i będzie realizowany do 2013 roku.

Podczas pierwszej fazy (2008-2010) projektu zrealizowano następujące inicjatywy:

• obszerne sprawozdanie zatytułowane Bodźce ekonomiczne zapewniające poprawę bezpieczeństwa i higieny pracy: przegląd z perspektywy europejskiej ;
• broszurę informacyjną (zawierającą podsumowanie sprawozdania);
• dwa artykuły opublikowane w Scandinavian Journal for Work, Environment & Health (SJWEH);
• seria warsztatów prowadzonych przez grupę ekspertów , udokumentowana w sekcji dotyczącej wydarzeń na naszej stronie internetowej;
• zbiór studiów przypadku , który można znaleźć w naszej bazie danych dobrych praktyk.

Grupa ekspertów Agencji ds. bodźców ekonomicznych nie tylko służy radą i uczestniczy w działaniach Agencji dotyczących zachęt ekonomicznych, ale również pomaga w upowszechnianiu wyników projektu wśród zainteresowanych stron. Projekt wraz z jego wynikami przedstawiano podczas konferencji i warsztatów w wielu krajach europejskich , takich jak Bułgaria, Cypr, Czechy, Niemcy, Włochy, Szwecja, Słowenia i Wielka Brytania.