Leiderschap van het management

Doeltreffend management op het gebied van veiligheid en gezondheid op het werk is een essentiële factor voor duurzaam succes van ondernemingen. Het is belangrijk dat senior managers streven naar doeltreffend OSH-leiderschap, naast en binnen hun andere verantwoordelijkheden en verplichtingen. Bij effectief management gaat het erom de gezondheid, de veiligheid en het welzijn van alle medewerkers veilig te stellen door risico's te beperken en bescherming tegen letsel of ziekte als gevolg van beroepswerkzaamheden te waarborgen.

Het is de plicht van een leider om strategische richting te geven aan het veiligheids- en gezondheidsmanagement in zijn organisatie en personeel te motiveren om zich op doeltreffende wijze in te zetten voor het waarborgen van goede prestaties op het gebied van veiligheid en gezondheid.

Er is daarom een belangrijk verschil tussen OSH-leiderschap en OSH-management. Leiderschap is strategisch en management is operationeel. Wij kijken hier vooral naar leiderschap: het accent ligt sterk op senior management tot en met het directieniveau.

De kosten en baten van leiderschap op het gebied van veiligheid en gezondheid

Leiderschap is een zeer belangrijke bepalende factor voor het welzijn van werknemers en is essentieel om een veilige en gezonde arbeidsplaats te bevorderen en in stand te houden.

Slecht leiderschap en management op het werk kan allerlei negatieve gevolgen hebben voor werknemers.

In wetenschappelijk onderzoek is een sterke relatie vastgesteld tussen de dimensies leiderschap en meer welzijn van werknemers (minder angstgevoelens, depressiviteit en werkstress), minder ziekteverzuim en minder arbeidsongeschiktheidsuitkeringen.

Er is gebleken dat slecht leiderschap en slecht management een treffende voorspeller zijn van veiligheidsprestaties van organisaties; mogelijk is het van invloed op de mate waarin werknemers een gezonde levensstijl aanhouden. Ook is in veel studies gebleken dat sterk en doeltreffend leiderschap een positief effect heeft op de gezondheid en het welzijn van werknemers.

Slecht OSH-leiderschap kan reputatieschade en financieel verlies tot gevolg hebben, en bijdragen aan een slechte operationele en financiële prestatie.

Bijvoorbeeld: Een chemisch bedrijf heeft berekend dat de tijd die verloren ging door incidenten waardoor mensen een of meer dagen niet konden werken, een waarde van meer dan 22 000 EUR vertegenwoordigde. De werkelijke financiële kosten werden berekend door de volgende elementen in te calculeren:

managementtijd voor het onderzoeken van het incident
onderbreking van de productie om het ongeluk te onderzoeken
eventuele aansprakelijkheden in verband met letsel dat is ontstaan op het werk
de kosten van maatregelen om herhaling in de toekomst te voorkomen.

Goed leiderschap daarentegen kan brede positieve effecten hebben voor organisaties, waaronder:

versterking van de reputatie van de onderneming
versterking van de loyaliteit van klanten en toeleveranciers
beter moreel onder werknemers
betere capaciteit om de beste werknemers aan te trekken: voorkeurswerkgever
mogelijkheid nieuwe opdrachten binnen te halen
meer productiviteit en grotere operationele efficiëntie

Leiderschapsstijlen: de good, de bad en de ugly

Leiderschap kan op verschillende manieren en op verschillende niveaus vorm krijgen. Uit steeds meer onderzoek komt naar voren dat de leiderschapsstijl echt invloed en effect kan hebben op de veiligheid, de gezondheid en het welzijn van werknemers.

Transformationeel leiderschap: de GOOD

Transformationeel leiderschap is erop gericht positieve veranderingen bij mensen en in sociale systemen te bevorderen. Het streven is om de motivatie, het moreel en de prestaties van volgers te verbeteren via diverse mechanismen:

zorgen dat werknemers zich identificeren met de missie en de collectieve identiteit van de organisatie	inzicht in de sterke en zwakke punten van werknemers, zodat de leider werknemers de taken kan geven waarin zij optimaal presteren
werknemers uitdagen en stimuleren zich meer zelf verantwoordelijk te voelen voor hun werk ('ownership')	optreden als rolmodel voor werknemers om hen te inspireren en te motiveren

Transformationele leiders proberen hun medewerkers te beïnvloeden door:

“de doelen van volgers te verbreden en naar een hoger plan te tillen en hun het vertrouwen te geven dat zij meer kunnen presteren dan wat impliciet of expliciet is afgesproken”. (Dvir et al., 2002. blz. 735)

Transformationele leiders kunnen een indirecte positieve invloed uitoefenen op het psychologische welzijn van werknemers door via hun interactie met hen positieve emoties op te roepen. Bovendien kunnen leiders van dit type het welzijn van werknemers vergroten door hun invloed op hoe werknemers de betekenis en het doel van hun werk ervaren.

Passief leiderschap: de BAD

Passief leiderschap heeft twee hoofddimensies:

(Passief) management-by-exception: kenmerkend hiervoor is dat leiders wachten tot prestatieproblemen ernstige vormen aannemen voordat zij corrigerend optreden.

Laissez-faire-leiderschap: in dit geval stelt de leider zich inactief op; hij is niet beschikbaar wanneer de mensen aan wie hij leiding geeft, hem nodig hebben, legt niet uit welke prestaties hij verwacht en vermijdt zowel besluitvormings- als leiderschapsverantwoordelijkheden.

Kwetsend leiderschap: de UGLY

Kwetsend leiderschap wordt bepaald door de perceptie van ondergeschikten ten aanzien van de mate waarin hun superieuren continu vijandig non-verbaal gedrag vertonen (fysiek contact is hierin niet begrepen).

Dit type leiderschap wordt vaak gekenmerkt door (verbaal en non-verbaal) gedrag dat wordt ervaren als kwetsend, ondermijnend, agressief en emotioneel beschadigend.

Enkele voorbeelden zijn: medewerkers in het openbaar belachelijk maken, medewerkers de schuld geven voor fouten die zij niet hebben gemaakt en het gebruik van kleinerende bijnamen en intimidatie. Er is aangetoond dat kwetsend gedrag door leidinggevenden schadelijke gevolgen kan hebben voor de gezondheid en het welzijn van werknemers, hun houding tegenover hun werk en hun werkprestaties.

OSH-leiderschap en OSH-management

Leiders spelen op verschillende manieren een sleutelrol bij het beïnvloeden van het OSH-management.

Bijvoorbeeld door:

doeltreffende governance voor OSH-management tot stand te brengen	strategieën, beleid en doelen uit te werken en de voortgang te monitoren
door hun eigen gedrag voorbeelden van goede werkwijzen te geven	een positieve cultuur ten aanzien van veiligheid en gezondheid en betrokkenheid van alle medewerkers op het gebied van veiligheid en gezondheid tot stand te brengen
ervoor te zorgen dat veiligheid en gezondheid een prioriteit blijft tijdens de dagelijkse werkzaamheden	individuele werknemers de mogelijkheid te geven zelf preventieve maatregelen te nemen en op een gezonde en veilige manier te werk te gaan
werknemers de noodzakelijke veiligheidstraining, instrumenten en uitrusting te geven	werknemers te betrekken bij besluiten op het gebied van veiligheid en gezondheid

Belangrijke kenmerken en herkenningstekens van OSH-leiderschap

Hoe ziet sterk OSH-leiderschap eruit?

Tot de essentiële kenmerken en herkenningtekens van sterk OSH-leiderschap in organisaties behoren actief leiderschap, betrokkenheid en participatie van werknemers, en doeltreffende procedures voor de beoordeling en evaluatie van de werkomgeving (The Institute of Directors and the Health and Safety Executive, 2007).

Actief OSH-leiderschap ...

... moet blijk geven van zichtbare actieve betrokkenheid van het senior management en de directie ten aanzien van onderwerpen met betrekking tot veiligheid op de werkplek en welzijn van werknemers. Deze actieve betrokkenheid moet worden aangevuld met een hoog niveau van betrokkenheid en vertrouwen binnen de organisatie met betrekking tot veiligheid en gezondheid.

Op directieniveau kan actief leiderschap worden getoond door op het gebied van veiligheid en gezondheid een brede, geïntegreerde strategie en beleid uit te werken, en doeltreffende governancestructuren tot stand te brengen. Op het niveau van de managers en supervisors kan actief leiderschap worden bevorderd door het gebruik van doeltreffende systemen voor tweerichtingscommunicatie en, waar passend, doeltreffende en open managementstructuren.

Werknemers actief en voortdurend betrekken ...

... bij het bevorderen en beheren van veilige en gezonde arbeidsomstandigheden en werkprocedures is een essentieel herkenningsteken van sterk OSH-leiderschap. Leiders kunnen en moeten werknemers aanmoedigen om actief bij te dragen aan de bevordering en bescherming van een veilige en gezonde werkplek. Dit kan worden bereikt door voorlichting, opleiding en scholing van hoge kwaliteit op het gebied van veiligheid en gezondheid.

Betrokkenheid van werknemers kan worden bevorderd en gecultiveerd door tweerichtingscommunicatie tussen werknemers en management, waarbij leiders openstaan voor suggesties en feedback van werknemers.

Sterk OSH-leiderschap en -management moet doeltreffende beoordelings- en evaluatieprocedures omvatten...

... waaronder tijdige en doeltreffende identificatie en beheer van veiligheids- en gezondheidsrisico's. Waar nodig moet advies van deskundigen worden ingeroepen om dergelijke beoordelings- en evaluatieprocedures op te stellen. Leiders moeten ernaar streven dat het monitoren, rapporteren en evalueren van veiligheids- en gezondheidsprestaties binnen de hele organisatie transparant is voor alle werknemers en belangrijke stakeholders.

Praktische informatie: sterk OSH-leiderschap

De praktische adviezen die hier worden gegeven, zijn gebaseerd op de gids die is ontwikkeld door de Britse Health and Safety Executive, “Leading Health and Safety at Work” (The Institute of Directors and the Health and Safety Executive, 2007)

Leiders bepalen de strategie voor veiligheids- en gezondheidsmanagement

OSH-beleid en -praktijken moeten ‘vanuit de top worden geleid’ en leiders spelen in de organisatie een belangrijke rol doordat zij het voortouw nemen in initiatieven en optreden als belangrijke rolmodellen. Dit kan worden bereikt en bevorderd door diverse acties. Het veiligheids- en gezondheidsbeleid is een fundamenteel onderdeel van de veiligheids- en gezondheidsstrategie van de organisatie en tegelijkertijd een weerspiegeling van de cultuur van de organisatie. Mogelijke stappen zijn:

De directie en het senior management bepalen de koers en de strategie voor het veiligheids- en gezondheidsmanagement in hun organisatie.
De directie en het senior management zijn eindverantwoordelijk voor zowel: (a) het communiceren van OSH-beleid en -praktijken in alle onderdelen van de organisatie, en (b) het geven van het goede voorbeeld in belangrijke veiligheids- en gezondheidskwesties.
De directie en het senior management ontwikkelen strategieën, beleid en praktijken voor het managen van veiligheid en gezondheid op het werk. Alles moet zijn gebaseerd op bewijzen, zijn ingebed in een kader van risico en risicobeheer, en worden ondersteund door actieve betrokkenheid en deelname van werknemers.
In het beleid van de organisatie worden de collectieve verantwoordelijkheden van directieleden en het senior management voor het bieden van goed OSH-leiderschap vastgelegd.
Het veiligheids- en gezondheidsbeleid van de organisatie wordt gezien en beheerd als een dynamisch document, dat in de loop van de tijd verandert en zich ontwikkeld, rekening houdend met grote organisatorische veranderingen, zoals overnames en herstructureringen. Tot slot moet het leiderschap ervoor zorgen dat alle significante risico's voor de organisatie en de werknemers bekend zijn voordat het veiligheids- en gezondheidsbeleid worden overeengekomen.

Leiders waarborgen de ontwikkeling van doeltreffende managementsystemen voor veiligheid en gezondheid

De belangrijkste functie van leiders is het bepalen van de koers en de strategie. Zij zijn er echter ook verantwoordelijk voor te waarborgen dat er passende maatregelen zijn getroffen om de ontwikkelde strategie en het ontwikkelde beleid te vertalen in doeltreffende maatregelen en praktijken.

Voor het doeltreffende beheer van systemen voor veiligheid en gezondheid gelden drie hoofdbeginselen:

het beleid en de strategieën die zijn ontwikkeld, moeten worden vertaald in haalbare en meetbare doelen
de voortgang met het behalen van de doelen moet voortdurend worden gemeten en gecontroleerd
leiders moeten zorgen voor de juiste structuren, mensen en procedures om veiligheid en gezondheid op deze manier te managen.

Monitoring van de prestaties op het gebied van veiligheid en gezondheid en de bijbehorende beheersystemen

veiligheid en gezondheid monitoren Het is belangrijk dat de directie en het senior management aan de hand van meetbare doelen monitoren hoe het gaat met het beheer en de prestaties op het gebied van veiligheid en gezondheid. Daartoe moet het OSH-management zodanig zijn gestructureerd en gepositioneerd dat de directie en het senior management regelmatig OSH-informatie ontvangen en op basis daarvan tijdig en adequaat kunnen reageren op geconstateerde problemen.

Leiders moeten ervoor zorgen dat:

passend gewicht wordt gegeven aan het rapporteren van zowel informatie over de context (zoals de voortgang met opleidings- en onderhoudsprogramma's) als gegevens van incidenten (zoals cijfers over ongevallen en ziekteverzuim)
periodieke controles worden uitgevoerd op de doeltreffendheid van managementstructuren en risicobeheersmaatregelen voor veiligheid en gezondheid
het effect van veranderingen, zoals de invoering van nieuwe procedures, werkprocessen of producten, of dingen die ernstig misgaan op het gebied van veiligheid en gezondheid, zo snel mogelijk aan de directie worden gemeld
er procedures zijn voor de tenuitvoerlegging van nieuwe en gewijzigde wettelijke voorschriften en voor het volgen van externe ontwikkelingen en gebeurtenissen.

Evaluaties

Formele evaluaties zijn essentieel voor de bevordering van goed OSH-management en goede OSH-prestaties. Door effectieve monitoring van ziekteverzuim en gezondheid op het werk kunnen de directie en het senior management onderliggende problemen op het spoor komen die zeer nadelig kunnen zijn voor de prestaties of resultaten op het gebied van ongevallen of langdurige arbeidsongeschiktheid.

Leiders moeten de prestaties op het gebied van veiligheid en gezondheid van hun organisatie ten minste eenmaal per jaar gedetailleerd evalueren. Werknemers moeten bij dit evaluatieproces worden betrokken en er moet aandacht worden besteed aan hun feedback. De resultaten van de verrichte evaluatie moeten worden besproken onder de mensen op de leidinggevende niveaus in de organisatie en vervolgens aan werknemers worden gecommuniceerd.

In het algemeen moet in de jaarlijkse evaluatie:

worden gekeken of het beleid voor veiligheid en gezondheid de actuele en toekomstige plannen, prioriteiten en doelen van de organisatie weerspiegelt en daarmee in overeenstemming is
worden gekeken of de rapportage vanuit het systeem voor veiligheid en gezondheid passend, tijdig en doeltreffend is geweest
worden geïdentificeerd en beoordeeld of er eventuele tekortkomingen zijn geweest op het gebied van veiligheid en gezondheid en wat de effecten van beslissingen van de directie en het management op de OSH-prestaties zijn geweest
worden ingegaan op eventuele zwakke punten en de noodzakelijke veranderingen doorvoeren met tijdlijnen aan de hand waarvan de verbetering kan worden gevolgd.

Praktisch advies voor leiders voor de ontwikkeling van doeltreffende systemen voor het managen van veiligheids- en gezondheidssystemen

De praktische adviezen die hier worden gegeven, zijn gebaseerd op de gids die is ontwikkeld door de Britse Health and Safety Executive, “Leading Health and Safety at Work” (The Institute of Directors and the Health and Safety Executive, 2007)

Leiders moeten rekening houden met de implicaties voor veiligheid en gezondheid van de invoering van nieuwe processen of nieuwe manieren van werken, of van het aannemen van nieuw personeel.	Leiders moeten ervoor zorgen dat er regelmatig risicobeoordelingen worden uitgevoerd en dat op basis van de resultaten van de risicobeoordeling de juiste preventieve en beheersmaatregelen worden getroffen.
Leiders moeten ervoor zorgen dat er voldoende middelen worden toegewezen aan managementactiviteiten op het gebied van veiligheid en gezondheid en dat de inzet voor deze activiteiten zichtbaar en continu wordt ondersteund door werkgevers/het management.	Leiders moeten naast de wettelijke plicht van de organisatie om werknemersvertegenwoordigers te raadplegen, de participatie van werknemers in OSH-kwesties aanmoedigen en bevorderen.
Leiderschap is doeltreffender als het zichtbaar is. De directie en het senior management kunnen het OSH-management versterken door zich regelmatig te laten zien op de werkvloer en in de hele organisatie.	Leiders van organisaties kunnen hun betrokkenheid bij OSH tonen door ervoor te zorgen dat veiligheids- en gezondheidskwesties een vast agendapunt zijn op vergaderingen van de directie/het senior management.
Alle leiders in de organisatie moeten scholing krijgen op het gebied van veiligheid en gezondheid. Dit kan helpen het bewustzijn van en het begrip voor het belang van OSH te bevorderen en te versterken. Wanneer leiders meer van OSH weten en zich meer bewust zijn van het belang ervan, kunnen ze hier betere pleitbezorgers van zijn.	Leiders moeten rekening houden met veiligheid en gezondheid wanneer zij beslissen over de benoeming van senior managers. Bij de beoordeling van senior managers moet ook worden gekeken naar hun bijdrage aan het beheer en de prestaties op het gebied van veiligheid en gezondheid.
Leiders moeten ervoor zorgen dat de prestaties op het gebied van veiligheid en gezondheid worden vastgelegd in de jaarverslagen van de organisatie voor belanghebbenden en investeerders. Zij moeten er ook voor zorgen dat directieleden en ook leden van raden van commissarissen regelmatig de werkvloer en andere delen van de organisatie bezoeken om informatie te verzamelen voor de formele evaluatie.

Persoonlijke hulpmiddelen

Europees Agentschap voor de veiligheid en de gezondheid op het werk