Wat zijn economische stimulansen

Economische stimulansen zijn financiële voordelen aan bedrijven of organisaties die hun werkomstandigheden verbeteren. Zij omvatten:

• overheidssubsidies, -toelagen en -financiering
• stimulansen gebaseerd op belastingstelsels of belastingstructuren
• variatie in verzekeringspremies

:: Voorbeelden van economische stimulansen

Bedrijven die de arbeidsomstandigheden verbeteren, kunnen financiële betalingen of toegang tot financiële middelen aan gunstige voorwaarden (bankleningen) krijgen. Zo kan een overheid bedrijven sponsoren om te investeren in veilige machines of een veiliger werkorganisatie.

Belastingen kunnen op maat worden gesneden om bedrijven aan te moedigen op een bepaalde manier te handelen. Zo kunnen er bijvoorbeeld belastingpauzes worden aangeboden aan werkgevers die investeren in uitrusting die veiliger is dan de wettelijke minimumvereisten.

De verzekeringspremie die door een bedrijf wordt betaald kan worden gekoppeld aan zijn prestaties op het gebied van veiligheid en gezondheid. Bedrijven met lage ongevallen- en ziektepercentages, of goede veiligheidsregels, kunnen mogelijk lagere premies betalen.

:: Wetenschappelijk bewijs inzake economische stimulansen

Uit onderzoek blijkt dat economische stimulansen van buiten een bedrijf de veiligheid en gezondheid op het werk kunnen verbeteren
.

Het is echter vrij moeilijk om stimulansen wetenschappelijk te evalueren. Daarom is er meer werk nodig om harde bewijzen over de voordelen ervan te verstrekken. Ervaringsmeting, wanneer verzekeringspremies worden vastgesteld volgens de evolutie in de schadevorderingen van het bedrijf, is zeer doeltreffend gebleken.

Economische stimulansen baseren op ongevallenpercentages in het verleden kan echter ook riskant zijn, omdat de ongevallenpercentages in individuele bedrijven, en dan vooral kleine, sterk beïnvloed kunnen worden door statistische schommelingen. Dit soort stimulans kan dus onvoorzichtige bedrijven die geluk hebben belonen, en bedrijven die het slachtoffer zijn van toevallige gebeurtenissen, straffen.

Uit een deskundigenenquête door het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) bij de lidstaten is gebleken dat variaties in verzekeringspremies door de lidstaten het meest geschikt werden bevonden (met 71% goedkeuring), gevolgd door promotie van veiligheid en gezondheid op het werk (55%), belastingvermindering (49%) en toelagen.

Succesfactoren

De volgende succesfactoren werden geïdentificeerd:

1. De stimulerende maatregel mag niet alleen resultaten in het verleden van goed beheer op het gebied van veiligheid en gezondheid op het werk belonen, d.w.z. ongevallenpercentages in het verleden, maar moet ook specifieke preventie-inspanningen leveren die als doel hebben het aantal toekomstige ongevallen en gezondheidsproblemen te verminderen.
2. De stimulerende maatregel moet open staan voor zowel grote als kleine ondernemingen en met name aandacht besteden aan de bijzondere behoeften van KMO's.
3. De stimulans moet groot genoeg zijn om werkgevers te motiveren om deel te nemen.
4. Er moet een duidelijk en onmiddellijk verband zijn tussen de gewenste preventieactiviteit en de beloning.
5. Het systeem van stimulerende maatregelen moet duidelijke gunningscriteria hebben en moet zo gebruiksvriendelijk mogelijk zijn, om de administratieve last laag te houden voor zowel de deelnemende ondernemingen als de organisaties die de stimulansen aanbieden.
6. Als de stimulans gericht moet zijn op een groot aantal ondernemingen, zijn op verzekeringen of belastingen gebaseerde stimulansen met welomschreven criteria het meest doeltreffend (gesloten systeem).
7. Als het de bedoeling is innovatieve oplossingen voor specifieke gebieden te bevorderen, dan zijn subsidieregelingen het meest doeltreffend (open systeem).

Gevalstudies

De gevalstudies in de enquête (zie verslag) tonen aan dat economische stimulansen om veiligheid en gezondheid op het werk te bevorderen werken in veel verschillende omgevingen. Bijvoorbeeld:

• Een stimulerende maatregel die in 2002 werd ingevoerd in de Duitse slagerijsector heeft geleid tot een daling van het aantal te melden ongevallen met 28% tijdens de volgende zes jaar vergeleken met een daling van 16% in de sector als geheel. In totale aantallen betekent dit dat er ongeveer 1 000 minder ongevallen per jaar zijn in bedrijven die stimulansen krijgen

• Een stimulerende maatregel in de Finse landbouwsector heeft het ongevallenpercentage verlaagd met 10,2% , waardoor tot dusver meer dan 5 000 ongevallen werden voorkomen.
• Een Duitse ziektekostenverzekeraar heeft een stimulerende maatregel ingevoerd die een groep van klantbedrijven heeft gemotiveerd om een modern systeem van gezondheidsbeheer te implementeren. Dit heeft geleid tot een daling van de ziekte-uitkeringen met 7,6% en een daling van het arbeidsverzuim met 6,7% .
• Van de Poolse bedrijven die een systeem van beheer van veiligheid en gezondheid op het werk hebben ingevoerd had 70% minder ongevallen en verminderde verzekeringspremies, terwijl 50% minder werknemers in gevaarlijke omstandigheden meldde.
• De Italiaanse instelling voor verzekering tegen arbeidsongevallen subsidieert bankkredieten om investeringen in veiligheid en gezondheid op het werk in KMO's te stimuleren, die 13-25% minder ongevallen melden dan vergelijkbare bedrijven.
• Het Nederlandse subsidieprogramma voor investeringen in nieuwe machines en uitrusting die veiligheid en gezondheid op het werk bevorderen heeft geleid tot betere werkomstandigheden in 76% van de ondernemingen
• Het Nederlandse Convenantprogramma heeft het ziekteverzuim in de deelnemende sectoren verminderd met 28%, vergeleken met 11% in andere sectoren
  
  

Evaluatie en kosten-batenanalyse

De gevalstudies in het verslag werden nader geanalyseerd en de resultaten werden gepubliceerd in een wetenschappelijk essay .

In enkele gevallen was het mogelijk een gedetailleerde kosten-batenanalyse van een bepaalde maatregel te maken.

In de maatregel van de Duitse slagerijsector werden de premies van de deelnemende bedrijven verlaagd als ze de veiligheid bevorderden, bijv. wanneer ze veiligheidsmessen kochten of opleidingen in veilig veevervoer aanboden.

Dit heeft geleid tot een vermindering van het aantal te melden ongevallen met ongeveer 1 000 (d.w.z. de ongevallen die leiden tot meer dan 3 dagen werkverlet) per jaar sinds de invoering ervan in 2002.

Voor de eerste zes jaar (2002-2007) kostte de maatregel 8,32 miljoen € voor de 255 000 werknemers in de sector. De winst als gevolg van de lagere ongevallenpercentages werd echter berekend op 40,02 miljoen € . Dit betekent dat er 4,81 € werd bespaard voor elke euro die werd geïnvesteerd in de stimulerende maatregel.

Er werd ongeveer 303 miljoen € geïnvesteerd in het Nederlands convenantprogramma . 55% daarvan werd betaald door de deelnemende bedrijfstakken en de rest door het ministerie van Sociale Zaken. Het stelsel van cofinanciering heeft de sectoren gestimuleerd om meer middelen te spenderen aan de verbetering van de arbeidsomstandigheden. De waarde van de extra daling van het ziekteverzuim, berekend volgens toegevoegde waarde per gewerkt jaar, bedroeg 2,7 miljard €.

Niet heel deze 2,7 miljard € moet evenwel worden toegeschreven aan het convenantprogramma. Ziekteverlof kan immers worden beïnvloed door vele factoren, bijv. niveaus van motivatie, of door het werkloosheidspercentage in een bepaalde sector. Deskundigen zijn van mening dat het redelijk is een derde van de daling van het ziekteverzuim toe te schrijven aan het convenantprogramma. Dit zou nog steeds een voordeel van 900 miljoen € opleveren, of een besparing van 3 € voor elke euro die werd uitgegeven.

Overzicht van het beleid

De meeste Europese landen hebben een 'Bismarckiaans' socialezekerheidsstelsel waarin de instellingen voor arbeidsongevallen georganiseerd zijn in een staatsmonopolie. Andere lidstaten hebben een concurrentiële markt in een 'Beveridgiaans' stelsel , en sommige landen hebben een mix van beide stelsels.

Benaderingen op basis van ervaringsmeting zijn te vinden op zowel concurrentiële als monopolistische markten . Er zijn echter verschillen wanneer het aankomt op de financiering van toekomstgerichte preventie-inspanningen, zoals opleiding of investeringen in veiligheid en gezondheid op het werk.
Dit mag geen probleem zijn voor monopolistische benaderingen , omdat de verzekeringsmaatschappij er zeker kan van zijn dat ze haar voordeel zal doen met het positieve effect dat investeringen zullen hebben op het percentage schadevorderingen. Op een concurrentiële markt loopt de verzekeringsmaatschappij echter het risico dat bedrijven op korte termijn van verzekeraar kunnen veranderen, zodat investeringen in preventie-inspanningen ten goede komen aan hun concurrenten. Een mogelijke oplossing voor concurrentiële markten kan de invoering van langetermijncontracten zijn, die verscheidene jaren lopen, of de oprichting van een gemeenschappelijk preventiefonds waarin alle verzekeraars dezelfde bijdrage storten.

• Duitsland, Frankrijk, Italië en Polen bieden allemaal verscheidene stimulansen via hun stelsel van publieke verzekeringen. Deze omvatten niet alleen variaties in verzekeringspremies, maar subsidieprogramma's voor specifieke investeringen in veiligheid en gezondheid op het werk.
• In Spanje worden verzekeringsstimulansen gepland in de nationale strategie voor veiligheid en gezondheid op het werk en wordt er een waaier aan subsidieprogramma's voor veiligheid en gezondheid op het werk aangeboden, op zowel nationaal als regionaal niveau.
• Van de kleinere lidstaten zijn België, Finland en Nederland het actiefst. Zij laten zien dat economische stimulansen ook mogelijk zijn in private stelsels van ongevallenverzekering.

De factoren die de overdraagbaarheid van stimulerende maatregelen beïnvloeden worden nader besproken in de volgende wetenschappelijke publicatie .

Effect van het EU-OSHA-project rond economische stimulansen

Het project was geïnspireerd door de Europese strategie voor veiligheid en gezondheid op het werk 2007-2012 , die ernaar streefde het aantal arbeidsongevallen met 25% te verminderen. Het project is geadviseerd door een deskundigengroep van organisaties die door de EU-lidstaten werden aangesteld. Het omvat een aantal specifieke projecten die uitgevoerd worden door het thematisch centrum van EU-OSHA (een consortium van Europese onderzoeksinstellingen).

Het langetermijnproject ging van start in 2008 en zal lopen tot 2013.

In de eerste fase (2008-2010) ervan werden verscheidene producten geleverd:

• een allesomvattend verslag getiteld Economische stimulansen om de veiligheid en gezondheid op het werk te verbeteren: Een doorlichting vanuit Europees standpunt ,
• een factsheet (waarin het verslag wordt samengevat)
• twee artikelen in het Scandinavisch Tijdschrift voor Werk, Milieu & Gezondheid
• een reeks workshops van deskundigengroepen , die werden gedocumenteerd in onze rubriek Evenementen
• een verzameling gevalstudies , die te vinden zijn in onze database van goede werkwijzen

De deskundigengroep economische stimulansen van het Agentschap geeft niet alleen advies en inbreng voor de activiteiten van het Agentschap die verband houden met economische stimulansen, maar helpt de producten bij de belanghebbenden te promoten. Het project en de resultaten ervan werden voorgesteld op conferenties en workshops in talrijke Europese landen , zoals Bulgarije, Cyprus, de Tsjechische Republiek, Duitsland, Italië, Zweden, Slovenië en het Verenigd Koninkrijk.