Nederlands Arbostelsel
Op deze pagina staat uitgelegd hoe in Nederland het arbostelsel in elkaar steekt. In de figuur staat het bedrijf centraal, waarin werkgever en werknemers samen de zorg voor arbeidsomstandigheden hebben. Daaromheen zijn andere organisaties actief met een eigen specifieke rol of taak ten aanzien van arbeidsomstandigheden. De nummers in de tekening corresponderen met de nummers bij de tekst daaronder.
WerkgeverWerknemerBranche
Organisatie
(2)Vakbonden(2)Werkgevers
(3)Vakcentrales(3)Stichting v.d. Arbeid/SER (4)Overheid (5)
Arbeidsinspectie (5A) / Focal Point (6)Kennisinstituten(8), Uitgevers (9A) en Normeringsinstituten (10)Arbeidsdienstverlening (7),
gesteund door samenwerkende
disciplineorganisaties (9)
De primaire verantwoordelijkheid voor het arbo-beleid binnen een onderneming ligt bij de werkgever en de werknemers. Binnen de organisatie maken zij met elkaar afspraken over de arbeidsomstandigheden. Grotere organisaties en bedrijven maken deze afspraken in overleg tussen de ondernemingsraad (OR) en de directie. Binnen de onderneming krijgen werknemers rechtstreeks toegang tot een arbodeskundige en een bedrijfsarts of arbeidshygiënist. Dit kan, vooral in het midden- en kleinbedrijf, ook een functionaris van een externe arbodienst zijn. Heeft een bedrijf niet meer dan 25 personeelsleden in dienst, mag de werkgever zelf de taken van de preventiemedewerker op zich nemen.
2. Branche ondersteunt
De directie en het personeel staan niet alleen in het vaststellen van hun arbomaatregelen. Werknemers of ondernemingsraden kunnen steun verwachten van de vakbonden, directies kunnen voor ondersteuning terecht bij hun branche-organisatie. Op hun beurt hebben branche-organisaties en vakbonden weer onderling overleg. De afspraken die zij maken leggen ze vast in de 'arbocatalogus': een verzameling maatregelen en oplossingen voor arbeidsomstandigheden waaruit bedrijven en werknemers binnen een branche of sector een keuze kunnen maken. In de arbocatalogus staan voorbeelden van 'goede praktijken': manieren waarop binnen de branche aan de regels kan worden voldaan.
Deze arbocatalogus is niet vrijblijvend: heeft een bedrijf eenmaal een keuze gemaakt uit de te nemen maatregelen, zullen werknemers en werkgever verantwoordelijk worden gehouden voor de uitvoering ervan.
Op centraal niveau werken de werknemersorganisaties samen in 3 vakcentrales: FNV, CNV en MHP. De werkgevers werken op centraal niveau samen in AWVN, VNO-NCW en MKB-Nederland. Deze koepels hebben regelmatig overleg met elkaar en houden afzonderlijk, als geleding of gezamenlijk regelmatig contact met de overheid. Het zijn bovendien deze organisaties waar de ervaringen van de afzonderlijke branche- en vakorganisaties bij elkaar komen. Naast belangenbehartiging is voorlichting over - en uitwisseling van - die ervaringen een kerntaak van de federaties.
http://www.vno-ncw.nl/
http://www.awvn.nl/
http://www.mkb.nl/
http://www.fnv.nl/
http://www.cnv.nl/
http://www.vakcentralemhp.nl/
4. Overleg en advies
Het overleg tussen de sociale partners en de overheid op centraal niveau vindt plaats in de SER en de Stichting van de Arbeid. De Stichting van de Arbeid is het nationale platform voor onderling overleg en voor gezamenlijk overleg met de overheid. De SER, met daarin naast werkgevers en werknemers ook door de overheid aangewezen onafhankelijke deskundigen (kroonleden) en overheidsvertegenwoordigers, geeft gerichte adviezen aan de overheid.
http://www.ser.nl/
http://www.stvda.nl/
5. Overheid geeft kaders
De overheid schept ruimte voor meer maatwerk binnen de ondernemingen bij de bevordering van goede arbeidsomstandigheden. De basis van de regelgeving is de Arbowet, waarin vooral de processen staan beschreven waarmee goede arbozorg is te waarborgen. Feitelijk komt het erop neer dat de overheid in het publieke domein doelvoorschriften en grenswaarden vaststelt. Die doelvoorschriften en grenswaarden bepalen de kaders waarbinnen werknemers en werkgevers hun eigen afspraken maken, waarmee ze ook hun arbocatalogus samenstellen. De arbowet is daarmee tevens een rechtstreekse implementatie van de Europese kaderrichtlijn arbeidsomstandigheden.
Meer specifieke doelvoorschriften en grenswaarden staan in het Arbo-besluit. Dat besluit is tevens een implementatie van bijzondere Europese richtlijnen die gebaseerd zijn op de kaderrichtlijn. Bij de grenswaarden en doelvoorschriften in het Arbobesluit gaat het om waarden en normen voor risico's die in meer dan één branche spelen. Zo zijn er vastgestelde doelvoorschriften voor bijvoorbeeld geluid, beeldschermwerk, straling en gevaarlijke stoffen. De doelvoorschriften en grenswaarden in het Arbobesluit bieden het kader waarbinnen werkgevers en werknemers afspraken maken over de manier waarop ze aan die regels kunnen voldoen. Ook deze afspraken vinden hun weg naar de arbocatalogus.
Speciale aandacht in het Arbobesluit verdienen de Agendabepalingen. Agendabepalingen beschrijven zaken waarvoor nog geen doelvoorschriften zijn vastgesteld, of waarvoor de vaststelling van grenswaarden onmogelijk is. Treffend voorbeeld hiervan is de 'psycho-sociale arbeidsbelasting'. Die kan zich uiten in de vorm van pesterijen of roddel en achterklap op de werkvloer. Werkgevers en werknemers moeten ervoor zorgen dat er geen te zware psycho-sociale arbeidsbelasting ontstaat. Een concrete grenswaarde is echter niet te geven, maar in de arbocatalogus kunnen wel methodes worden beschreven waarmee het bedrijf pesten en 'mobbing' tegengaat.
In de Arbo-regeling staan de detailvoorschriften die voor een belangrijk deel ontleend zijn aan de bijlagen bij de diverse Europese richtlijnen.
De handhaving van de Arbowet ligt bij de Arbeidsinspectie. De arbocatalogus, waarin werkgever en werknemers hun arbo-afspraken vastleggen, speelt een belangrijke rol. De arbeidsinspectie toetst zo'n arbocatalogus niet uitgebreid. Bij schendingen van de gemaakte afspraken treedt de arbeidsinspectie echter hard op.
Het kan natuurlijk ook gebeuren dat bepaalde dingen niet in een arbocatalogus zijn geregeld. Voorlopig gelden voor die ongeregelde zaken nog de beleidsregels die we kennen uit de oude Arbowet. Deze regels gaan uit van zogenaamde NEN-, ISO en CEN-normen, waarin uiterst gedetailleerde waarden zijn vastgelegd. De Inspectie controleert de uitvoering van die beleidsregels. Uiteindelijk moeten echter ook die zaken worden geregeld in een Arbocatalogus, want drie jaar na invoering van de nieuwe Arbowet vervallen die beleidsregels en gelden alleen nog maar de arbocatalogi. http://www.arbeidsinspectie.nl/
5B: Overheid faciliteert
De overheid faciliteert verder door het organiseren van diverse projecten, vaak specifiek gericht op het MKB. Verder steekt de overheid veel energie in het geven van voorlichting, zoals middels het Arboportaal. http://www.arboportaal.nl
6. Focal Point informeert
Het Focal Point is de plek waar veel kennis, informatie en ervaring op het gebied van arbeidsomstandigheden samenkomt. Vertegenwoordigers van werkgevers- en werknemersorganisaties en de overheid werken in het Focal Point samen aan het ontsluiten van Europese arbo-informatie die voor werkgevers en werknemers van nut kan zijn bij de invulling van hun primaire verantwoordelijkheid voor de arbeidsomstandigheden. Het Focal Point werkt zo vraaggestuurd mogelijk. Internet is het belangrijkste medium voor deze ontsluiting.
7. Dienstverlening wordt ruimer
Sinds juli 2005 is de arbodienstverlening geliberaliseerd en heeft de werkgever de keuze uit een breed aanbod aan dienstverlenende instellingen op het gebied van arbeidsomstandigheden. Bovendien is de werkgever gehouden regelingen te treffen die de arbozorg dichterbij en zo mogelijk zelfs binnen de muren van het bedrijf brengen. Voor alle zaken geldt dat de werkgever daar overeenstemming over moet bereiken met de vertegenwoordigers van zijn werknemers.
Een belangrijke speler in dit nieuwe veld is BOA/BOREA. Deze branche-organisatie waarin zowel Arbodienstverleners als Reïntegratiebedrijven onder zijn gebracht biedt informatie, ondersteuning en begeleiding aan. Bovendien is BOA/BOREA de drijvende kracht achter het keurmerk Blik op werk, waarin afzonderlijke keurmerken voor arbodiensten en reïntegratiediensten zijn opgenomen. www.boaborea.nl
www.blikopwerk.nl
Er staan kennisinstituten ter beschikking voor alle partijen:
- Universiteiten
Veel universiteiten van Nederland doen onderzoek op het gebied van Arbeidsomstandigheden. Soms op eigen initiatief, maar vaak ook in samenwerking met, of zelfs opdracht van de overheid of het bedrijfsleven. - TNO
Kennisorganisatie voor bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties. Levert contractresearch en specialistische advisering, verleent licenties op octrooien en specialistische software. Test en certificeert producten en diensten, en geeft een onafhankelijk kwaliteitsoordeel. http://www.tno.nl - Nederlands Centrum voor Beroepsziekten
Landelijk kennisinstituut voor Arbo-professionals, werkgevers- en werknemersorganisaties, overheidsinstellingen en beleidsmakers. Het NCvB maakt deel uit van de Universiteit van Amsterdam. De missie van het NCvB is het bevorderen van de kwaliteit van preventie, (vroeg)diagnostiek, behandeling en begeleiding van beroepsziekten en arbeidsgebonden aandoeningen. Het Centrum doet dit door de registratie van beroepsziekten, het verzorgen van een website, scholing en cursussen, lezingen en door het toepassen van klinische arbeidsgeneeskunde.
http://www.beroepsziekten.nl - STECR Platform Re-integratie
Onafhankelijk kenniscentrum op het gebied van preventie, verzuimbegeleiding en re-integratie. Het STECR inventariseert, bundelt en presenteert expertise over preventie, verzuimbegeleiding en re-integratie om zo kwaliteitsimpulsen te geven aan de re-integratiedienstverlening. De stichting functioneert als een platform, verzorgt ontmoetingen tussen (arbo)professionals en geeft actuele informatie over re-integratie via haar website. http://www.stecr.nl/
9. Disciplines werken samen
Er is een tiental verenigingen van professionals die bij het arbobeleid betrokken zijn. Zij zijn noodzakelijk voor het uitwisselen van informatie tussen vakgenoten onderling, maar spelen ook een grote rol in de communicatie met de overheid en werkgevers- en werknemersorganisaties. Een groot aantal van deze verenigingen maken deel uit van het kennisnetwerk van het Nederlands Focal Point.
- Beroepsorganisatie ArboVerpleegkunde
- Beroepsvereniging Arbeids- en Organisatiedeskundigen
- Nederlandse Vereniging van Arbeidsdeskundigen
- Nederlandse Vereniging van Maatschappelijk Werkers
- Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde
- Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne
- Nederlandse Vereniging voor Bedrijfsfysiotherapeuten
- Nederlandse Vereniging voor Ergonomie
- Nederlandse Vereniging voor Ergotherapie
- Nederlands Instituut van Psychologen
- Nederlandse Vereniging voor Veiligheidskunde
9: Uitgevers lichten voor
Commerciële uitgeverijen spelen een belangrijke rol bij de verspreiding van kennis over arbo-zaken.
http://www.kluwer.nl
http://www.sdu.nl
10. Instituten stellen normen
Stichting Beheer Certificatie Arbodiensten
In de SBCA werken overheid, vakbonden en werkgeversorganisaties samen om de normen vast te stellen waaraan arbodiensten moeten voldoen.
email: sbca@hetbranchebureau.nl
Raad voor Accreditatie
In veel landen vindt accreditatie plaats vanuit de overheid. Maar in Nederland is de accreditatie-instelling een privaatrechtelijke organisatie. De overheid treedt slechts in dat geval op als opdrachtgever, toezichthouder en gesprekspartner.
www.rva.nl
NEN
Het Nederlands Normalisatie Instituut NEN is een landelijk kenniscentrum dat diensten levert voor de ontwikkeling van normen en grenswaarden. Het beoogt tevens de instantie te zijn waar deze normen op een inzichtelijke en makkelijk vindbare manier zijn op te zoeken. www.nen.nl
ISO
De International Organisation for Standardisation ISO is een wereldwijd privaat netwerk van nationale standaardisatie- en normalisatie-instituten uit 157 landen. Het ISO legt internationale normen en standaarden vast die ervoor zorgen dat bedrijven, overheden en burgers wereldwijd uit kunnen gaan van vastomlijnde definities van hun methodes en technieken.www.iso.org
CEN
In Europees verband wordt de normalisatie geregeld door het CEN, het Europees Standaardisatie Comité. Dit comité is in 1961 opgericht door de standaardisatie-bureaus in de lidstaten van de Europese Unie, om te komen tot uniforme normen en waarden binnen de EU. www.cen.eu
