Επιτελικός ρόλος της διοίκησης

Καθήκον της ηγεσίας είναι να χαράσσει στρατηγικές κατευθύνσεις σχετικά με τη διοικητική διαχείριση της ασφάλειας και της υγείας στην επιχείρηση και να παρέχει κίνητρα στο προσωπικό ώστε να συμμετέχει αποτελεσματικά στην προσπάθεια για επίτευξη καλών επιδόσεων ασφάλειας και υγείας.

Υπάρχει επομένως σημαντική διαφορά μεταξύ της ηγεσίας στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας και της διοίκησης της ασφάλειας και της υγείας. Το πρώτο χαρακτηριστικό αφορά τη χάραξη στρατηγικής, ενώ το δεύτερο αναφέρεται στο επιχειρησιακό επίπεδο. Η παρούσα ανάλυση εστιάζει στον επιτελικό ρόλο της ηγεσίας ιδίως μεταξύ των ανώτερων διοικητικών στελεχών, περιλαμβανομένων των μελών του διοικητικού συμβουλίου.

Το κόστος και τα οφέλη της ηγεσίας στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας

Η έλλειψη ηγετικών και διοικητικών ικανοτήτων στην εργασία μπορεί να έχει πολλές αρνητικές συνέπειες για τους εργαζομένους.

Η σχετική επιστημονική βιβλιογραφία έχει εντοπίσει την ύπαρξη ισχυρής αιτιώδους συνάφειας μεταξύ της ηγετικής ικανότητας και της αύξησης της ευημερίας των εργαζομένων (δηλαδή, χαμηλότερα επίπεδα ανασφάλειας, κατάθλιψης και εργασιακού άγχους), της μείωσης των αδειών ασθενείας και των συντάξεων αναπηρίας.

Αντιθέτως, διαπιστώνεται ότι η έλλειψη ηγετικών και διοικητικών ικανοτήτων έχει ισχυρό αντίκτυπο στην ασφάλεια των επιχειρήσεων, ενώ ενδέχεται να συνδέεται και με την υιοθέτηση πρακτικών υγιεινού τρόπου ζωής από τους εργαζομένους. Επιπλέον, πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι η ισχυρή και αποτελεσματική ηγεσία έχει θετικό αντίκτυπο στην υγεία και στην ευημερία των εργαζομένων.

Για παράδειγμα: Σύμφωνα με τους υπολογισμούς ενός χημικού, η αξία του χρόνου εργασίας που χάνεται λόγω των ημερήσιων ή πολυήμερων αδειών που οφείλονται σε συμβάντα στον χώρο εργασίας υπερβαίνει τις 22.000 ευρώ. Το πραγματικό οικονομικό κόστος υπολογίστηκε με βάση:

• τον χρόνο που αφιέρωσαν ανώτερα διοικητικά στελέχη για τη διερεύνηση συμβάντων
• τη διακοπή της παραγωγής για τη διερεύνηση ατυχημάτων
• τυχόν υποχρεώσεις που συνδέονται με τραυματισμούς στον χώρο εργασίας
• το κόστος της εφαρμογής προληπτικών μέτρων στο μέλλον.

• βελτίωση της φήμης της επιχείρησης
• ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πελατών και των υπεργολάβων στην επιχείρηση
• βελτίωση του ηθικού των εργαζομένων
• ενίσχυση της ικανότητας προσέλκυσης των καλύτερων υπαλλήλων: εργοδότης επιλογής
• ικανότητα εξασφάλισης νέων συμβάσεων
• βελτίωση της παραγωγικότητας και αύξηση της επιχειρησιακής αποτελεσματικότητας

Τρόποι άσκησης ηγεσίας: Ο καλός, ο κακός και ο άσχημος

Η άσκηση της ηγεσίας μπορεί να γίνει με διαφορετικούς τρόπους και σε διαφορετικά επίπεδα. Ένας αναπτυσσόμενος ερευνητικός φορέας διαπίστωσε ότι ο τρόπος άσκησης της ηγεσίας μπορεί να έχει αντίκτυπο στην ασφάλεια, στην υγεία και στην ευημερία των εργαζομένων.

Μετασχηματιστική ηγεσία: ο ΚΑΛΟΣ

Στόχος της μετασχηματιστικής ηγεσίας είναι η προώθηση θετικών αλλαγών σε ατομικό και σε κοινωνικό επίπεδο. Αποσκοπεί επίσης στην παροχή περισσότερων κινήτρων, στη βελτίωση του ηθικού των εργαζομένων και στη βελτίωση των επιδόσεων μέσω διαφόρων μηχανισμών, όπως:

Ο στόχος της μετασχηματιστικής ηγεσίας είναι η άσκηση επιρροής στους υφιστάμενους μέσω

“της διεύρυνσης και της προαγωγής των στόχων που θέτουν οι εργαζόμενοι, καθώς και της εμπιστοσύνης προς το πρόσωπό τους που θα τους επιτρέψει να υπερβούν τις επιδόσεις οι οποίες καθορίζονται στη σιωπηρή ή ρητή συμφωνία πρόσληψής τους ”. (Dvir et al., 2002, σελ. 735)

Επίσης, η μετασχηματιστική ηγεσία μπορεί να επηρεάσει, θετικά και με έμμεσο τρόπο, την ψυχολογική ευημερία των εργαζομένων, προκαλώντας θετικά εκ μέρους τους συναισθήματα μέσω της αλληλεπίδρασής της με τους υφισταμένους. Εξάλλου, ο συγκεκριμένος τρόπος άσκησης της ηγεσίας ενδέχεται να αυξήσει την ευημερία των εργαζομένων συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της υποκειμενικής τους άποψης για το νόημα και τον σκοπό της εργασίας τους.

Παθητική ηγεσία: ο ΚΑΚΟΣ

Η παθητική ηγεσία περιλαμβάνει δύο βασικές παραμέτρους:

Καταχρηστική εποπτεία: ο ΑΣΧΗΜΟΣ

Η καταχρηστική εποπτεία προσδιορίζεται από τις αντιλήψεις των υφισταμένων όσον αφορά τον βαθμό στον οποίο οι προϊστάμενοί τους επιδεικνύουν εχθρικές και μη λεκτικές συμπεριφορές (εξαιρουμένης της σωματικής επαφής).

Αυτή η προσέγγιση συχνά χαρακτηρίζεται από συμπεριφορές (λεκτικές και μη) που γίνονται αντιληπτές ως καταχρηστικές, υπονομευτικές, επιθετικές και καταλήγουσες σε συναισθηματική κακοποίηση.

Παραδείγματα τέτοιων συμπεριφορών αποτελούν, μεταξύ άλλων: η δημόσια γελοιοποίηση υφισταμένων, η επίρριψη κατηγοριών σε υφισταμένους για σφάλματα που δεν βαρύνουν τους ίδιους, οι προσβλητικές προσφωνήσεις και ο εκφοβισμός. Η καταχρηστική συμπεριφορά των προϊσταμένων συνεπάγεται ολέθριες συνέπειες για την υγεία και την ευημερία των εργαζομένων, τις συμπεριφορές που συνδέονται με την εργασία και τις επιδόσεις τους.

Άσκηση ηγεσίας και διοικητικών αρμοδιοτήτων στον τομέα της ΕΑΥ

Η ηγεσία διαδραματίζει κεντρικό ρόλο και συμβάλλει καθοριστικά και με ποικίλους τρόπους στη διαχείριση του τομέα της ασφάλειας και της υγείας από τα αρμόδια διοικητικά στελέχη.

Οι παρεμβάσεις της μπορούν να εκδηλωθούν, μεταξύ άλλων, με τους ακόλουθους τρόπους:

Κύρια χαρακτηριστικά και δείκτες της ηγετικής ικανότητας στον τομέα της ΕΑΥ

Ποια χαρακτηριστικά έχει η ισχυρή ηγεσία στον τομέα της ΕΑΥ;

Ορισμένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της ισχυρής ηγεσίας στον τομέα της ΕΑΥ των επιχειρήσεων είναι η ενεργή ηγεσία, η συμμετοχή των εργαζομένων και η αποτελεσματική διαδικασία αξιολόγησης και ελέγχου του εργασιακού περιβάλλοντος (Ινστιτούτο Διευθυντών και Εκτελεστική Αρχή για την Υγεία και την Ασφάλεια, 2007).

Στο πλαίσιο της ενεργής ηγεσίας στον τομέα της ΕΑΥ...

... τα ανώτερα διοικητικά στελέχη και το διοικητικό συμβούλιο οφείλουν να επιδεικνύουν προφανώς ενεργή δέσμευση σε θέματα που άπτονται της ασφάλειας στον χώρο εργασίας και της ευημερίας των εργαζομένων. Αυτή η ενεργή δέσμευση θα πρέπει να συνδυάζεται με υψηλά επίπεδα δέσμευσης και εμπιστοσύνης στο πλαίσιο της επιχείρησης σε ό,τι αφορά την ασφάλεια και την υγεία.

Στο επίπεδο του διοικητικού συμβουλίου, η ενεργή ηγεσία ασκείται μέσω της χάραξης μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας, της εφαρμογής των αναγκαίων για την επίτευξή της πολιτικών και της δημιουργίας αποτελεσματικών δομών διακυβέρνησης. Στο επίπεδο των διευθυντικών στελεχών και των προϊσταμένων, η ενεργή ηγεσία προάγεται με την εφαρμογή αποτελεσματικών συστημάτων αμφίδρομης επικοινωνίας και, όπου κρίνεται απαραίτητο, αποτελεσματικών δομών ανοιχτής διοίκησης.

Η ενεργή και συνεχής συμμετοχή των εργαζομένων ...

... στην προώθηση και στη διαχείριση εργασιακών συνθηκών και διαδικασιών που προάγουν την ασφάλεια και την υγεία αποτελεί σημαντικό προαπαιτούμενο της ισχυρής ηγεσίας στον τομέα της ΕΑΥ. Τα διοικητικά στελέχη μπορούν και πρέπει να ενθαρρύνουν την ενεργή συμμετοχή των εργαζομένων στην προαγωγή και στην προστασία της ασφάλειας και της υγείας στους χώρους εργασίας. Ο στόχος αυτός μπορεί να επιτευχθεί με την παροχή υψηλής στάθμης ενημέρωσης, κατάρτισης και εκπαίδευσης σε θέματα ασφάλειας και υγείας.

Η ενθάρρυνση και η προαγωγή της συμμετοχής των εργαζομένων μπορούν να επιτευχθούν μέσω της αποτελεσματικής και αμφίδρομης επικοινωνίας μεταξύ των εργαζομένων και της Διοίκησης, στο πλαίσιο της οποίας τα διευθυντικά στελέχη θα γίνονται καλόπιστοι αποδέκτες των σχολίων και των παρατηρήσεων των εργαζομένων.

Η άσκηση ισχυρής ηγεσίας και διοίκησης στον τομέα της ΕΑΥ πρέπει να περιλαμβάνει αποτελεσματικές διαδικασίες αξιολόγησης και ελέγχου...

... μεταξύ δε αυτών, και διαδικασία έγκαιρης και αποτελεσματικής διάγνωσης και διαχείρισης των κινδύνων ασφάλειας και υγείας. Για τη θέσπιση τέτοιων διαδικασιών αξιολόγησης και ελέγχου ενδέχεται να απαιτηθεί η συμβουλευτική υποστήριξη εγνωσμένης αξίας εμπειρογνωμόνων. Στόχος της ηγεσίας θα πρέπει να είναι η θέσπιση διαφανών διαδικασιών παρακολούθησης, υποβολής εκθέσεων και ελέγχου των επιδόσεων ασφάλειας και υγείας σε όλα τα επίπεδα του οργανισμού και για το σύνολο των εργαζομένων και των κύριων ενδιαφερομένων.

Πρακτικές πληροφορίες: ισχυρή ηγεσία στον τομέα της ΕΑΥ

Οι πρακτικές συμβουλές που περιέχει η παρούσα ενότητα βασίζονται στον οδηγό που καταρτίσθηκε από τη βρετανική Εκτελεστική Αρχή για την Ασφάλεια και την Υγεία με τίτλο «Leading Health and Safety at Work» (Ινστιτούτο Διευθυντών και Εκτελεστική Αρχή για την Υγεία και την Ασφάλεια, 2007)

Η ηγεσία καθορίζει τη στρατηγική για τη διοικητική διαχείριση της ασφάλειας και της υγείας

Οι πολιτικές και οι πρακτικές ΕΑΥ πρέπει να ‘καθορίζονται από τις ανώτερες βαθμίδες της Διοίκησης’, τα δε διευθυντικά στελέχη μιας επιχείρησης διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο, όχι μόνο μέσω της ανάληψης πρωτοβουλιών, αλλά και μέσω της παραδειγματικής άσκησης των αρμοδιοτήτων τους. Ο στόχος αυτός μπορεί να επιτευχθεί με την ανάληψη ορισμένων καίριων πρωτοβουλιών. Η πολιτική για την ασφάλεια και την υγεία αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα της στρατηγικής μιας επιχείρησης για την ασφάλεια και την υγεία, ενώ ταυτόχρονα αντανακλά την εταιρική νοοτροπία. Μεταξύ των πρωτοβουλιών αυτών θα μπορούσαν να περιληφθούν οι ακόλουθες: 

1. η χάραξη από το διοικητικό συμβούλιο και τα ανώτερα διοικητικά στελέχη των βασικών κατευθύνσεων και της ακολουθητέας στρατηγικής για τη διαχείρισης του τομέα της ασφάλειας και της υγείας στην επιχείρηση.
   Το διοικητικό συμβούλιο και τα ανώτερα διοικητικά στελέχη φέρουν την τελική ευθύνη: α) για την ενημέρωση των εργαζομένων σχετικά με τις πολιτικές και τις πρακτικές ασφάλειας και υγείας που εφαρμόζονται στην επιχείρηση και β) αποτελώντας το παράδειγμα προς μίμηση σε βασικά θέματα ασφάλειας και υγείας.
   
2. το διοικητικό συμβούλιο και τα ανώτερα διοικητικά στελέχη πρέπει να αναπτύσσουν στρατηγικές, πολιτικές και πρακτικές για τη διαχείριση της επαγγελματικής ασφάλειας και υγείας, οι οποίες θα πρέπει να βασίζονται στο σύνολό τους σε στοιχεία, να εκπονούνται στο πλαίσιο της διαχείρισης κινδύνων και να συγκεντρώνουν τη στήριξη και την ενεργό συμμετοχή των εργαζομένων.
3. Η πολιτική της επιχείρησης πρέπει να καθορίζει τις συλλογικές αρμοδιότητες των μελών του διοικητικού συμβουλίου και των ανώτερων διοικητικών στελεχών για την άσκηση ισχυρής ηγεσίας στον τομέα της επαγγελματικής ασφάλειας και υγείας.
4. Η πολιτική της επιχείρησης για την ασφάλεια και την υγεία πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ζωτικό στοιχείο του ενεργητικού της επιχείρησης, το οποίο πρέπει να εξελίσσεται και να αναπτύσσεται με την πάροδο του χρόνου, λαμβάνοντας υπόψη μείζονες οργανωτικές αλλαγές, όπως είναι η εξαγορά ή η αναδιάρθρωση. Εν κατακλείδι, η ηγεσία πρέπει να διασφαλίζει ότι πριν από την έγκριση της πολιτικής για την ασφάλεια και την υγεία έχουν ληφθεί υπόψη όλοι οι σημαντικοί κίνδυνοι που διατρέχουν η επιχείρηση και οι εργαζόμενοι.

Η ηγεσία διασφαλίζει την ανάπτυξη αποτελεσματικών συστημάτων διοίκησης του τομέα της ασφάλειας και της υγείας

Η βασική αρμοδιότητα της ηγεσίας είναι η χάραξη κατευθύνσεων και στρατηγικής. Μεταξύ των αρμοδιοτήτων της συγκαταλέγεται επίσης η εφαρμογή κατάλληλων ρυθμίσεων ώστε η στρατηγική και οι πολιτικές που αναπτύσσονται να καταλήγουν σε αποτελεσματικές δράσεις και πρακτικές.

Η αποτελεσματική διαχείριση των συστημάτων ασφάλειας και υγείας διέπεται από τρεις βασικές αρχές:

1. οι στρατηγικές και οι πολιτικές που αναπτύσσονται πρέπει να οδηγούν σε εφικτούς και μετρήσιμους στόχους
2. η πρόοδος που σημειώνεται στο πλαίσιο της προσπάθειας για την επίτευξη αυτών των στόχων πρέπει να μετράται και να ελέγχεται συνεχώς
3. η ηγεσία πρέπει να μεριμνά για την αξιοποίηση των κατάλληλων δομών, ανθρώπων και διαδικασιών με γνώμονα την αποτελεσματική διαχείριση του τομέα της ασφάλειας και της υγείας.

Παρακολούθηση των επιδόσεων ασφάλειας και υγείας και σχετικά συστήματα διοίκησης

Το διοικητικό συμβούλιο και τα ανώτερα διοικητικά στελέχη πρέπει να παρακολουθούν στενά τη διαχείριση και τις επιδόσεις του τομέα της ασφάλειας και της υγείας με βάση μετρήσιμους στόχους. Η επίτευξη του στόχου αυτού απαιτεί την ανάπτυξη ενός συστήματος διαχείρισης του τομέα της ασφάλειας και της υγείας που θα επιτρέπει την τακτική ενημέρωση των μελών του διοικητικού συμβουλίου και των ανώτερων διοικητικών στελεχών για θέματα ασφάλειας και υγείας. Με βάση τη σχετική ενημέρωση, η Διοίκηση θα μπορεί να αντιμετωπίζει έγκαιρα και αποτελεσματικά τα ζητήματα που προκύπτουν.

Η ηγεσία οφείλει να διασφαλίζει ότι:

• αποδίδεται η δέουσα βαρύτητα στην υποβολή γενικών ενημερωτικών εκθέσεων (όπως αυτές που αφορούν την πρόοδο των προγραμμάτων κατάρτισης και συντήρησης) και δεδομένων που αφορούν σε συγκεκριμένα συμβάντα (όπως τα ποσοστά απουσίας λόγω ατυχημάτων ή ασθένειας)
• διενεργούνται περιοδικοί έλεγχοι της αποτελεσματικότητας των διοικητικών δομών και των ελέγχων κινδύνων για την ασφάλεια και την υγεία, τα αποτελέσματα των οποίων τυγχάνουν εξέτασης
• το διοικητικό συμβούλιο ενημερώνεται αμελλητί σχετικά με τις επιπτώσεις αλλαγών όπως η εισαγωγή νέων διαδικασιών, μεθόδων ή προϊόντων ή σχετικά με μείζονες αστοχίες στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας
• εφαρμόζονται διαδικασίες για την εφαρμογή νέων και τροποποιημένων νομικών ρυθμίσεων και για την αξιολόγηση εξωτερικών εξελίξεων και γεγονότων.

Διαδικασία εξέτασης

Η διαδικασία επίσημης εξέτασης είναι ιδιαίτερα σημαντική για την αποτελεσματική διαχείριση και την επίτευξη ικανοποιητικών επιδόσεων στον τομέα της ΕΑΥ. Η αποτελεσματική παρακολούθηση των απουσιών λόγω ασθένειας και της υγείας στον χώρο εργασίας συμβάλλει στην έγκαιρη κινητοποίηση του διοικητικού συμβουλίου και των ανώτερων διοικητικών στελεχών για την αντιμετώπιση προβλημάτων που θα μπορούσαν να έχουν σοβαρές επιπτώσεις στις επιδόσεις των εργαζομένων ή να οδηγήσουν στην πρόκληση ατυχημάτων ή χρόνιων ασθενειών.

Η Διοίκηση της επιχείρησης οφείλει να προβαίνει, τουλάχιστον μία φορά κατ' έτος, σε ενδελεχή εξέταση των επιδόσεων της επιχείρησης σε θέματα ασφάλειας και υγείας. Οι εργαζόμενοι πρέπει να συμμετέχουν σε αυτήν τη διαδικασία και τα σχόλιά τους πρέπει να λαμβάνονται υπόψη. Τα αποτελέσματα της εξέτασης πρέπει να εξετάζονται από τα στελέχη των ανώτερων βαθμίδων Διοίκησης των επιχειρήσεων και να κοινοποιούνται στους εργαζομένους.

Σε γενικές γραμμές, η ετήσια εξέταση θα πρέπει:

• να διερευνά εάν η πολιτική για την ασφάλεια και την υγεία αντικατοπτρίζει και είναι συνεπής με τα τρέχοντα και μελλοντικά σχέδια, τις προτεραιότητες και τους στόχους της επιχείρησης
• να εξετάζει εάν η διαδικασία υποβολής εκθέσεων προς το διοικητικό συμβούλιο που εφαρμόζει το σύστημα διαχείρισης του τομέα υγείας και ασφάλειας της επιχείρησης είναι πρόσφορη, έγκαιρη και αποτελεσματική.
• να εντοπίζει και να αξιολογεί τυχόν ελλείψεις στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας, καθώς και τις επιπτώσεις των αποφάσεων του διοικητικού συμβουλίου και της Διοίκησης στις επιδόσεις ασφάλειας και υγείας
• να αντιμετωπίζει τυχόν ελλείψεις και να προβαίνει έγκαιρα στις απαραίτητες αλλαγές εφαρμόζοντας χρονοδιαγράμματα για την παρακολούθηση της βελτίωσης.

Πρακτικές συμβουλές για την ανάπτυξη αποτελεσματικών συστημάτων διοίκησης του τομέα της ασφάλειας και της υγείας

Οι πρακτικές συμβουλές που περιέχει η παρούσα ενότητα βασίζονται στον οδηγό που αναπτύχθηκε από τη βρετανική Εκτελεστική Αρχή για την Ασφάλεια και την Υγεία με τίτλο “Leading Health and Safety at Work” (Ινστιτούτο Διευθυντών και Εκτελεστική Αρχή για την Υγεία και την Ασφάλεια, 2007)