Τι είναι τα οικονομικά κίνητρα

Τα οικονομικά κίνητρα αποτελούν οικονομικά οφέλη που παρέχονται σε επιχειρήσεις ή σε οργανισμούς για τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών τους. Περιλαμβάνουν:

• κρατικές επιδοτήσεις, επιχορηγήσεις και χρηματοδοτήσεις
• κίνητρα βασισμένα στα φορολογικά συστήματα ή στις φορολογικές δομές
• διακύμανση ασφαλίστρων

:: Παραδείγματα οικονομικών κινήτρων

Στις επιχειρήσεις που βελτιώνουν τις εργασιακές συνθήκες μπορούν να παρασχεθούν χρηματικές αμοιβές ή ευνοϊκές συνθήκες χρηματοδότησης (τραπεζικά δάνεια). Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελούν οι κυβερνητικές χρηματοδοτήσεις επιχειρήσεων για επενδύσει σε ασφαλή μηχανικό εξοπλισμό ή στην ασφαλέστερη οργάνωσης της εργασίας.

Οι φόροι μπορούν να προσαρμοστούν έτσι ώστε να επηρεάζουν τη συμπεριφορά των επιχειρήσεων. Για παράδειγμα, μπορούν να προβλεφθούν φορολογικές ελαφρύνσεις για τους εργοδότες που επενδύουν σε εξοπλισμό που είναι ασφαλέστερος από ό,τι επιβάλλουν οι ελάχιστες νομοθετικές απαιτήσεις.

Τα ασφάλιστρα που καταβάλλει μια επιχείρηση μπορούν να συνδεθούν με τις επιδόσεις της στον τομέα της ασφάλειας και της υγείας. Οι επιχειρήσεις που παρουσιάζουν χαμηλά ποσοστά ατυχημάτων και ασθενειών, ή που διαθέτουν επαρκείς κανόνες ασφάλειας, μπορούν να καταβάλλουν χαμηλότερα ασφάλιστρα.

:: Επιστημονικά στοιχεία για τα οικονομικά κίνητρα

Από την έρευνα προκύπτει ότι τα οικονομικά κίνητρα που προέρχονται εκτός των επιχειρήσεων μπορούν να βελτιώσουν την επαγγελματική ασφάλεια και υγεία
.

Ωστόσο, είναι δύσκολο να αξιολογηθούν επιστημονικά τα οικονομικά κίνητρα και ως εκ τούτου πρέπει να καταβληθούν μεγαλύτερες προσπάθειες για την εξεύρεση ισχυρών αποδεικτικών στοιχείων σχετικά με τα οφέλη τους. Έχει διαπιστωθεί ότι η εμπειρική κοστολόγηση των ασφαλίστρων βάσει του ιστορικού αποζημιώσεων της επιχείρησης είναι ιδιαίτερα αποτελεσματική.

Εντούτοις, η στήριξη των οικονομικών κινήτρων σε προηγούμενα ποσοστά ατυχημάτων μπορεί να ενέχει κινδύνους, καθώς τα ποσοστά ατυχημάτων στις διάφορες επιχειρήσεις, ιδίως στις μικρές, ενδέχεται να επηρεάζονται σημαντικά από στατιστικές διακυμάνσεις. Έτσι, το εν λόγω κίνητρο μπορεί να επιβραβεύει αμελείς επιχειρήσεις που στάθηκαν τυχερές και να τιμωρεί επιχειρήσεις που έχουν πληγεί από αμιγώς τυχαία συμβάντα.

Σύμφωνα με μια έρευνα εμπειρογνωμόνων που διεξήχθη από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία (ΕU-OSHA) μεταξύ των κρατών μελών, οι διαφοροποιήσεις των ασφαλίστρων αξιολογήθηκαν από τα κράτη μέλη ως οι πλέον πρόσφορες (με ποσοστό επιδοκιμασίας 71%), ακολουθούμενες από την προώθηση της ΕΑΥ (55%), τις φορολογικές ελαφρύνσεις (49%) και τα βραβεία.

Παράγοντες επιτυχίας

Προσδιορίστηκαν οι εξής παράγοντες επιτυχίας:

1. Το καθεστώς παροχής κινήτρων δεν πρέπει να περιορίζεται στην επιβράβευση παλαιότερων αποτελεσμάτων της καλής διαχείρισης της ΕΑΥ, δηλαδή παλαιότερων ποσοστών ατυχημάτων, αλλά πρέπει επίσης να επιβραβεύει συγκεκριμένες προσπάθειες στον τομέα της πρόληψης, οι οποίες αποσκοπούν στη μείωση των ατυχημάτων και των προβλημάτων υγείας στο μέλλον.
2. Το καθεστώς παροχής κινήτρων πρέπει να είναι ανοιχτό σε όλες τις επιχειρήσεις ανεξαρτήτως του μεγέθους τους και να λαμβάνει ιδιαιτέρως υπόψη συγκεκριμένες ανάγκες των ΜΜΕ.
3. Το παρεχόμενο κίνητρο πρέπει να είναι σημαντικό , ώστε να ενθαρρύνει τους εργοδότες να συμμετέχουν.
4. Πρέπει να υπάρχει μια σαφής και άμεση αντιστοιχία μεταξύ της δραστηριότητας πρόληψης που επιθυμεί η επιχείρηση και της επιβράβευσης.
5. Το καθεστώς παροχής κινήτρων πρέπει να διαθέτει σαφή κριτήρια επιβράβευσης και να είναι σχεδιασμένο με γνώμονα την ευκολότερη δυνατή εφαρμογή του, ώστε να περιορίζεται ο διοικητικός φόρτος τόσο για τις συμμετέχουσες επιχειρήσεις όσο και για τους οργανισμούς που παρέχουν τα κίνητρα.
6. Εάν το κίνητρο στοχεύει σε ένα ευρύτερο φάσμα επιχειρήσεων, τότε τα ασφαλιστικά ή τα φορολογικά κίνητρα με σαφώς καθορισμένα κριτήρια είναι αποτελεσματικότερα (κλειστό σύστημα).
7. Εάν ο στόχος είναι η προώθηση καινοτόμων λύσεων για συγκεκριμένους τομείς, τότε τα συστήματα επιδοτήσεων είναι αποτελεσματικότερα (ανοιχτό σύστημα).

Περιπτωσιολογικές μελέτες

Οι περιπτωσιολογικές μελέτες που περιλαμβάνονται στην έρευνα (βλ. έκθεση) υποδεικνύουν ότι η παροχή οικονομικών κινήτρων για την προώθηση της ΕΑΥ μπορεί να είναι αποτελεσματική σε διάφορα πλαίσια. Για παράδειγμα:

• Ένα καθεστώς παροχής κινήτρων που εφαρμόστηκε στον γερμανικό κλάδο τεμαχισμού κρεάτων το 2002 οδήγησε σε μείωση των αναφερόμενων ατυχημάτων κατά 28% στην εξαετία που ακολούθησε, σε σύγκριση με μείωση της τάξης του 16% που καταγράφηκε συνολικά στον κλάδο. Σε απόλυτους αριθμούς, αυτό σημαίνει ότι καταγράφηκαν περίπου 1000 ατυχήματα λιγότερα ανά έτος στις επιχειρήσεις στις οποίες παρασχέθηκαν κίνητρα.

• Η εφαρμογή ενός καθεστώτος παροχής κινήτρων στον φινλανδικό γεωργικό τομέα οδήγησε σε μείωση του ποσοστού ατυχημάτων κατά 10,2% , προλαμβάνοντας περισσότερα από 5000 ατυχήματα μέχρι στιγμής.
• Μια γερμανική εταιρεία ασφάλισης υγείας εισήγαγε ένα καθεστώς παροχής κινήτρων το οποίο ενθάρρυνε μια ομάδα επιχειρήσεων-πελατών να εφαρμόσουν ένα σύγχρονο σύστημα διαχείρισης της υγείας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση των παροχών ασθενείας κατά 7,6% και μείωση των ημερών απουσίας από την εργασία λόγω ασθένειας κατά 6,7% .
• Στο 70% των πολωνικών επιχειρήσεων που εφήρμοσαν σύστημα διαχείρισης της ΕΑΥ, διαπιστώθηκε μείωση του αριθμού ατυχημάτων κατά 70% και μείωση των ασφαλίστρων, ενώ το 50% ανέφερε μείωση του αριθμού των εργαζομένων που εργάζονται σε επισφαλείς συνθήκες εργασίας.
• Η ιταλική αρχή αποζημίωσης εργαζομένων επιδοτεί τραπεζικές πιστώσεις για να ενθαρρύνει τις επενδύσεις των ΜΜΕ στον τομέα της ΕΑΥ, οι οποίες κατέγραψαν λιγότερα ατυχήματα κατά ποσοστό 13-25% από ό,τι οι συγκρίσιμες επιχειρήσεις.
• Το ολλανδικό πρόγραμμα επιδοτήσεων για επενδύσεις σε νέα μηχανήματα και εξοπλισμό που ευνοούν την ΕΑΥ είχε ως αποτέλεσμα τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών στο 76% των επιχειρήσεων .
• Το ολλανδικό πρόγραμμα συμφώνου οδήγησε σε μείωση των απουσιών λόγω ασθένειας στους συμμετέχοντες κλάδους κατά 28% σε σύγκριση με ποσοστό 11% που καταγράφηκε σε άλλους κλάδους.
  
  

Αξιολόγηση και ανάλυση της σχέσης κόστους-οφέλους

Οι περιπτωσιολογικές μελέτες που περιλαμβάνονται στην παρούσα έκθεση εξετάστηκαν λεπτομερέστερα και τα αποτελέσματα δημοσιεύθηκαν σε μια επιστημονική έκθεση .

Σε ορισμένες περιπτώσεις κατέστη εφικτή η πραγματοποίηση μιας λεπτομερούς ανάλυσης της σχέσης κόστους-οφέλους ενός συγκεκριμένου καθεστώτος.

Στον γερμανικό κλάδο τεμαχισμού κρεάτων μειώθηκαν τα ασφάλιστρα των συμμετεχουσών επιχειρήσεων όταν αυτές προώθησαν την ασφάλεια, π.χ. μέσω της αγοράς μαχαιριών ασφαλείας ή της κατάρτισης στην ασφαλή οδήγηση.

Αυτό οδήγησε στην καταγραφή περίπου 1000 λιγότερων αναφερόμενων ατυχημάτων (δηλαδή ατυχημάτων που απαιτούσαν παραμονή εκτός εργασίας άνω των τριών ημερών) ανά έτος από την εισαγωγή του καθεστώτος το 2002.

Κατά την πρώτη εξαετία (2002-2007) το κόστος του καθεστώτος ανερχόταν σε 8,32 εκατομμύρια ευρώ για τους 255.000 εργαζόμενους στον εν λόγω κλάδο. Εντούτοις, το όφελος που προέκυψε από τα μειωμένα ποσοστά ατυχημάτων υπολογίστηκε σε 40,02 εκατομμύρια ευρώ . Αυτό συνεπάγεται εξοικονόμηση 4,81 ευρώ για κάθε ευρώ που επενδύθηκε στο καθεστώς παροχής κινήτρων.

Περίπου 303 εκατομμύρια ευρώ επενδύθηκαν στο ολλανδικό πρόγραμμα συμφώνου , το 55% εκ των οποίων καταβλήθηκε από τους συμμετέχοντες κλάδους της βιομηχανίας και το υπόλοιπο ποσοστό από το υπουργείο Κοινωνικών Υποθέσεων. Το σύστημα συγχρηματοδότησης ενθάρρυνε τους κλάδους να δαπανήσουν περισσότερα κονδύλια για τη βελτίωση των εργασιακών συνθηκών. Η αξία της επιπλέον μείωσης των απουσιών από την εργασία λόγω ασθένειας υπολογίστηκε με βάση την προστιθέμενη αξία ανά έτος εργασίας και ανέρχεται σε 2,7 δισεκατομμύρια ευρώ.

Εντούτοις, το ποσό των 2,7 δισεκατομμυρίων ευρώ δεν θα πρέπει να αποδοθεί εξ ολοκλήρου στο εν λόγω πρόγραμμα, καθώς τα επίπεδα απουσιών λόγω ασθένειας επηρεάζονται από πλήθος παραγόντων, όπως τα επίπεδα των κινήτρων ή τα ποσοστά ανεργίας σε έναν συγκεκριμένο κλάδο. Οι εμπειρογνώμονες θεωρούν ότι το ένα τρίτο της μείωσης των απουσιών λόγω ασθένειας μπορεί εύλογα να συνδεθεί με το εν λόγω πρόγραμμα. Αυτό εξακολουθεί να συνεπάγεται όφελος 900 εκατομμυρίων ευρώ ή εξοικονόμηση 3 ευρώ για κάθε δαπανηθέν ευρώ.

Επισκόπηση πολιτικών

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες διαθέτουν ένα σύστημα κοινωνικής ασφάλισης βάσει του μοντέλου Bismarck, στο πλαίσιο του οποίου τα ιδρύματα ασφάλισης κατά ατυχημάτων βασίζονται στο κρατικό μονοπώλιο. Άλλα κράτη μέλη διαθέτουν ανταγωνιστική αγορά και έχουν υιοθετήσει το σύστημα Beveridge , ενώ ορισμένες χώρες έχουν υιοθετήσει συστήματα κοινωνικής ασφάλισης μικτής μορφής.

Προσεγγίσεις εμπειρικής κοστολόγησης ασφαλίστρων εντοπίζονται τόσο σε ανταγωνιστικές όσο και σε μονοπωλιακές αγορές . Εντούτοις, διαπιστώνονται διαφορές σε σχέση με τη χρηματοδότηση μελλοντικά προσανατολισμένων προσπαθειών στον τομέα της πρόληψης, όπως οι επενδύσεις στην κατάρτιση ή στην ΕΑΥ.
Το γεγονός αυτό δεν θα πρέπει να αποτελεί πρόβλημα για τις μονοπωλιακές προσεγγίσεις , καθώς είναι βέβαιο ότι οι ασφαλιστικές εταιρείες θα επωφεληθούν από τα μελλοντικά θετικά αποτελέσματα των επενδύσεων όσον αφορά το ποσοστό των ασφαλιστικών αποζημιώσεων. Σε μια ανταγωνιστική αγορά , ωστόσο, οι ασφαλιστικές εταιρείες διατρέχουν τον κίνδυνο σύντομων εναλλαγών στις προτιμήσεις των επιχειρήσεων όσον αφορά τον ασφαλιστικό τους πάροχο, με αποτέλεσμα οι επενδύσεις στον τομέα της πρόληψης να ωφελούν τελικά τους ανταγωνιστές. Μια πιθανή λύση για τις ανταγωνιστικές αγορές θα μπορούσε να είναι η σύναψη μακροπρόθεσμων συμβάσεων πολυετούς διάρκειας ή η συγκρότηση ενός κοινού ταμείου πρόληψης, χρηματοδοτούμενου εξίσου από όλους τους ασφαλιστικούς φορείς.

• Η Γερμανία, η Γαλλία, η Ιταλία και η Πολωνία παρέχουν διάφορα είδη κινήτρων μέσω των δημόσιων ασφαλιστικών συστημάτων τους. Τα κίνητρα αυτά δεν περιορίζονται μόνο στη διαφοροποίηση των ασφαλίστρων, αλλά περιλαμβάνουν επίσης προγράμματα επιδοτήσεων για συγκεκριμένες επενδύσεις στην ΕΑΥ.
• Στην Ισπανία ο σχεδιασμός των ασφαλιστικών κινήτρων εντάσσεται στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής για την ΕΑΥ, ενώ παρέχεται ένα ευρύ φάσμα προγραμμάτων επιδότησης στον τομέα της ΕΑΥ τόσο σε εθνικό όσο και σε περιφερειακό επίπεδο.
• Ανάμεσα στα μικρότερα κράτη μέλη, την πιο έντονη δραστηριοποίηση επιδεικνύουν το Βέλγιο, η Φινλανδία και οι Κάτω Χώρες , αποδεικνύοντας ότι η παροχή οικονομικών κινήτρων είναι εξίσου εφικτή στον τομέα των ιδιωτικών συστημάτων ασφάλισης κατά ατυχημάτων.

Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη δυνατότητα μεταφοράς των καθεστώτων παροχής κινήτρων εξετάζονται λεπτομερέστερα στην ακόλουθη επιστημονική δημοσίευση .

Αντίκτυπος του έργου του EU-OSHA για την παροχή οικονομικών κινήτρων

Η ιδέα του έργου γεννήθηκε στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής στρατηγικής για την ΕΑΥ 2007-2012 , στόχος της οποίας ήταν η μείωση των επαγγελματικών ατυχημάτων κατά 25%. Στο έργο παρέχονται συμβουλές από μια ομάδα εμπειρογνωμόνων από οργανισμούς, οι οποίοι διορίστηκαν από τα κράτη μέλη της ΕΕ. Περιλαμβάνονται πολλά ειδικά έργα που υλοποιούνται από το Θεματικό Κέντρο του ΕΕ-OSHA (το οποίο αποτελεί κοινοπραξία ευρωπαϊκών ερευνητικών ιδρυμάτων).

Το έργο είναι πολυετές και ξεκίνησε το 2008 για να διαρκέσει έως το 2013.

Κατά την πρώτη φάση (2008-2010) παραδόθηκαν τα εξής προϊόντα:

• μια διεξοδική έκθεση με τίτλο Οικονομικά κίνητρα για τη βελτίωση της επαγγελματικής ασφάλειας και υγείας: μια επισκόπηση της κατάστασης στην Ευρώπη
• ένα ενημερωτικό δελτίο (το οποίο παρουσιάζει συνοπτικά την εν λόγω έκθεση)
• δύο άρθρα στη σκανδιναβική εφημερίδα για την Εργασία, το Περιβάλλον και την Υγεία (SJWEH)
• μια σειρά συνόδων εργασίας ομάδων εμπειρογνωμόνων που καταγράφονται στην ενότητα «Οι εκδηλώσεις μας»
• μια συλλογή περιπτωσιολογικών μελετών που είναι διαθέσιμη στη βάση δεδομένων ορθών πρακτικών του Οργανισμού.

Η ομάδα εμπειρογνωμόνων του Οργανισμού για τα οικονομικά κίνητρα αφενός παρέχει συμβουλές και πληροφορίες για τις δραστηριότητες του Οργανισμού που σχετίζονται με την παροχή οικονομικών κινήτρων, αφετέρου συμβάλλει στην προώθηση των προϊόντων μεταξύ των ενδιαφερόμενων μερών. Το έργο και τα αποτελέσματά του παρουσιάστηκαν σε συνέδρια και συνόδους εργασίας σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες , όπως η Βουλγαρία, η Κύπρος, η Τσεχική Δημοκρατία, η Γερμανία, η Ιταλία, η Σουηδία, η Σλοβενία και το Ηνωμένο Βασίλειο.